Op reis met een boek: Verdun

Ik was al ver over de helft van 'The price of glory' toen het tot me doordrong. Dit boek over de Slag om Verdun (1916) zit zo dicht op de huid van de militairen en generaals dat het fictie lijkt. De detaillering kan alleen het resultaat zijn van enorm knap onderzoek. Bovendien: fantasie was schrijver Alistair Horne niet vergeven. Bij het verschijnen, in 1967, waren vele mannen die de slag konden navertellen nog in leven. De auteur kwam na verschijning onder andere in contact met een voormalige luitenant uit het Duitse leger, die hem complimenteerde met de accuraatheid van zijn beschrijving van de strijd om Fort Douaumont.

In juli 2018 logeerde ik twee nachten in een kleine, snikhete hotelkamer in Verdun, een stad die kleiner en slaperiger was dan ik me had voorgesteld. Nergens in de wijde omtrek van Verdun kun je ontsnappen aan de eerste Wereldoorlog. Het landschap is voorgoed veranderd. Een greep uit de vele, vaak onwerkelijke, plekken die ik in drie dagen bezocht.
Ossuarium van Douaumont. Hier liggen de beenderen van 130.000 Duitse en Franse, ongeïdentificeerde militairen. Verder liggen er 15.000 Franse militairen begraven.


Fort Douaumont. Het grootste en belangrijkste fort uit de linie rondom Verdun. Is in 1916 diverse keren veroverd en heroverd. Aan de buitenkant is nog goed te zien hoe de zwaarste bommen maandenlang op het beton hebben gebeukt. Binnen vertelde een gedenkteken het verhaal van een groep Duitsers die door een voltreffer bedolven raakten onder een ingestort deel van het fort. De puinhoop werd hun graf.

Fort Vaux. Een kleiner fort waar bitter om gevochten is. De laatste Fransen hebben zich overgegeven vanwege gekmakende dorst.


Bois de Caures. Het bos waarop de eerste Duitse aanval zich richtte, op 21 februari 1916. Horne beschrijft hoe het bos in een etmaal tijd verdween door een intens bombardement. Kolonel Driant en een deel van zijn mannen overleefden die hel en vochten daarna tot de dood.

Côte 304 en Le Mort Homme. Twee bescheiden heuvels waar ongelooflijk intens om is gevochten, met vele doden tot gevolg. Vandaag de dag zijn het met monumenten bezaaide stille plekken middenin het bos. Onwerkelijk stil, ik voelde me er niet op mijn gemak.

Fleury-devant-Douaumont. Een van de 9 verdwenen dorpen uit de Rode Zone, die na de oorlog lange tijd verboden gebied was vanwege de enorme hoeveelheid granaten die er nog lag.

Museum Romagne 14-18. Opgericht door een Brabander die sinds zijn jeugd in de bossen zoekt naar alle mogelijke overblijfselen van de oorlog. Een grote schuur gevuld met al het denkbare. Van helmen tot scheppen, van bidprentjes tot granaten en geweren. Bergen drinkbekers, flessen, hoefijzers. Vitrines vol handvaardigheid, gemaakt door wachtende soldaten. Dichterbij het slagveld kom je nergens.



Mémorial de Verdun. Een prachtig, zeer informatief museum. In een slimme animatie wordt inzichtelijk gemaakt hoe de slag zich voltrok en waarom bepaalde posities zo belangrijk waren. Met het boek in gedachten valt ineens alles op zijn plek.

Dorpjes
Wat me verraste was de grote hoeveelheid aan andere plaatsen die gerelateerd zijn aan de Grote Oorlog. De locaties die niet in reisgidsen staan. Vanaf de Franse grens begint het. In elk dorpje staat een gedenkteken met daarop de namen van meestal tientallen mannen. De toon verschilt. 'Herinnering aan de Duitse barbarij', las ik ergens. Meestal is de toon milder: 'Aan de kinderen van...' en dan volgt de naam van het dorpje.

Verrassing
Toen plotseling een afslag naar een plek waar de Duitsers een deel van hun zwaarste kanonnen hadden geplaatst, tien minuten van de weg, tussen boerenland en bos: een plek met ondergrondse bunkers en een groot verzonken plateau waarop een enorm kanon rustte.

Begraven
Rondom Verdun liggen vele begraafplaatsen. Ook voor de vele Duitse slachtoffers werden na de oorlog stukken grond beschikbaar gesteld. Onder één voorwaarde. De Duitse graven zijn voorzien van zwarte kruizen, op geallieerde graven staan witte kruizen.